PHƯƠNG PHÁP DỊCH

                                 PHƯƠNG PHÁP DỊCH

Từ khi con người đến với nhau và giao tiếp với nhau, tất cả các cuộc nói chuyện của chúng ta xuất phát từ  các từ, mà chúng ta sử dụng chúng với các nghĩa không thay đổi . Trong tiếng Anh, chúng ta biết rằng ý tưởng số 1 được diễn đạt bằng “one” trong tiếng Pháp là “un” và trong tiếng Việt là “một”.

Cú pháp

Sau từ có các quy tắc, các quy tắc này cho chúng ta biết phải xắp xếp các từ ra sao, trình tự của chúng. Trong tiếng Anh chúng ta nói:  I have a red book, nhưng trong tiếng Việt chúng ta lại nói I have a book red. Mọi ngôn ngữ có trình tự riêng để sắp xếp các từ trong câu mà chúng  ta phải tuân theo. Khi chúng ta hiểu biết về một ngôn ngữ, chúng ta có thể sử dụng các quy tắc để đặt câu và tạo nên cụm từ.

Vốn từ vựng

 Khi người bản xứ nói một ngôn ngữ nào đó đều có cách nói riêng phụ thuộc vào độ tuổi, giới  tính, tâm trạng, trình độ giáo dục v.v…. Cách thức nói của từng cá nhân được gọi là vốn từ vựng. Qua giọng điệu chúng ta có thể nhận ra mỗi người thậm chí không cần nhìn thấy họ. Trên thế giới có khoảng 400.000.000 người nói tiếng Anh. Mỗi người  trong số họ có một vốn từ vựng tiếng Anh khác nhau.

Phương ngữ

Sự khác nhau của ngôn ngữ theo vùng được gọi là phương ngữ. Niu Zeland  và Ustralia và tiếng Anh Mỹ có thể được coi là phương ngữ của tiếng Anh. Tuy nhiên rất khó để xác định một phương ngữ chẳng hạn như quyết định khi nào hai thứ tiếng sẽ được phân loại như là các ngôn ngữ riêng biệt thay vì là một là phương ngữ của tiếng còn lại. Có một quy tắc khống chế, nó chỉ ra rằng 2 phương ngữ trở thành các ngôn ngữ khác nhau khi chúng không thể hiểu được lẫn nhau, khi người dân một nhóm ngôn ngữ này không còn hiểu được nhóm người của ngôn ngữ còn lại.

Tiếng lóng.

Các từ lóng thường xuất hiện trong giao tiếp. Mặc dù chúng ta luôn sử dụng tiếng lóng, nhưng rất khó để xác định chúng. Sử dụng tiếng lóng hay ngôn ngữ thông tục tạo nên các hình thức mới bằng cách kết hợp các từ đã có sẵn ( beat it (hãy cút đi), rip-off (bán với giá quá đắt)) mang lại nghĩa mới cho các từ (grass (chết), pig (cảnh sát)), hay mang lại cho ngôn ngữ các từ hoàn toàn mới.

Biệt ngữ

Tất cả các ngành, khoa học, nghề, kể cả những ngành nghề kém về địa vị đều có một ngôn ngữ bao gồm các từ mà chỉ những người trong nghề sử dụng đến. Những “ ngôn ngữ” này gọi là biệt ngữ.

Một bác sĩ đang khám  với tư cách  một nhân chứng biện hộ trong một vụ hành hung. Ủy viên công tố hỏi bác sĩ: “Anh có thấy gì khác thường với bị đơn,  khi anh ta đến gặp anh vào hôm 29 tháng 7”. Bác sĩ hỏi: “Bị đơn à?” và nói thêm với ủy viên công tố đang nhìn  chằm chằm “Anh ấy bị xuất huyết xung  quanh ổ mắt (he had a peri-orbital haematoma),  giải thích  rằng“ a black eye” (mắt bị thâm) cho  biệt ngữ chuyên ngành của mình.

Thành ngữ

Cuối cùng, ngoài các từ đơn, từ ghép mà chúng ta biết trong một ngôn ngữ có các cụm từ, gọi là thành ngữ, nghĩa của chúng không thể suy ra từ nghĩa của các từ riêng lẻ. Đây là những ví dụ của thành ngữ tiếng Anh: to take for a ride (lừa đảo ai, đưa ai đi chơi bằng ô tô, khử ai, chế nhạo) to give a piece of one’s mind (chú tâm một chút), to bite one’s tongue (cố gắng không nói ra những điều mình nghĩ hay cảm thấy,  tự trách mình đã nói ra những điều làm người khác đau lòng).

Trong phần này,  quan trọng là chúng ta giới  thiệu hai phương pháp chính: Dịch theo ngữ nghĩa và dịch lấy thông tin với các đặc điểm nổi bật sau đây:

Dịch theo ngữ nghĩa	Dịch lấy thông tin
Nhấn mạnh các yếu tố sau: - Ngữ nghĩa. -         Tác giả. -         Quá trình tư duy	Nhấn mạnh các yếu tố sau: -         Thông điệp -         Độc giả      Sự bày tỏ
Có chất lượng thấp hơn bản gốc Phản ứng chung chung lại với tác giả và trực tiếp hướng tới tất cả độc giả Không có quyền làm gì Đảm bảo sự chính xác Giảm thiểu đơn vị dịch Bài dịch sẽ: -         Có phong cách riêng -         “Nhậy cảm” hơn Ngoài ra còn có các phương pháp  dịch khác: Chú trọng ngôn ngữ         nguồn Dịch từng từ Dịch theo nghĩa đen Dịch trung thành với bản  gốc Dịch theo ngữ nghĩa	Thường là tốt hơn bản gốc “Làm công việc sáng tạo” cho một nhóm độc giả làm công việc nhất định nào đó.  Chú trọng ngôn ngữ đích Dịch thích nghi Dịch tự  do Dịch phù hợp với đặc tính ngôn ngữ Dịch lấy thông tin

Các phương pháp

I. Replacement – Phương pháp thay thế
Phương pháp thay thế, hay còn được gọi là phương pháp chuyển loại từ. Đây là một trong những phương pháp rất cơ bản trong dịch thuật. Phưong pháp này có nghĩa là việc bạn chuyển đổi từ loại gốc của một từ sang từ loại khác (Tính từ chuyển sang động từ, hoặc danh từ chuyển sang tính từ) khi dịch làm nhằm cho câu văn của bạn trở nên thoát ý hơn và suôn hơn. Mình xin đưa ra hai ví dụ để minh họa nhé:
- He is a name writer
Anh ta là một nhà văn có tiếng ( nổi tiếng, tên tuổi )
Bản thân “ Name” là danh từ nhưng trong câu văn này, nó đóng vai trò như một tính từ tức là từ loại của nó đã được chuyển và nghĩa của name lúc này tương đuơng với nghĩa của hai tính từ rất thông dụng để chỉ sụ nổi tiếng, tên tuổi: well-known và famous

- Is it your pleasure that I cancel the arrangements ?
Anh có muốn tôi hủy bỏ những sắp xếp này hay không ?
Trong câu văn này, danh từ “pleasure” khi dịch sang Tiếng Việt đã được dịch với nghĩa là “ Có muốn”, “Có mong muốn” tức là từ loại danh từ của pleasure đã được chuyển sang động từ. Tất nhiên bạn có thể dịch câu văn trên như sau:
“ Mong muốn của anh có phải là tôi nên hủy bỏ những sắp xếp này ?”.
Nhưng không phải lúc nào câu văn cũng suôn như thế nếu như bạn vẫn giữ nguyên từ loại của nó khi dịch sang tiếng mẹ đẻ.

II. Transforming general words into specific words – Phương pháp chuyển nghĩa những từ/ cụm từ chung chung sang những từ/ cụm từ cụ thể. Một từ trong tiếng Anh thường có rất nhiều nghĩa, nhưng hầu hết chúng ta khi học Tiếng Anh chỉ nhớ và nắm bắt được nghĩa chung nhất hay nghĩa thường  dùng của nó. Điều này sẽ hạn chế bạn trong việc làm sao sử dụng từ và dịch một cách lính hoại và thoát. Nghĩa thường dùng hay nghĩa chính của một từ trong nhiều trường hợp lại biểu hiện một nghĩa cụ thể khác. Hiểu và vận dụng phương pháp này tốt, bạn có thể tích góp thêm những nghĩa khác nhau của từ và có thể sử dụng những từ đơn giản để dịch và diễn giải những câu văn nghe tưởng chừng như rất khó dịch sang tiếng mẹ đẻ và ngược lại. Ví dụ: Từ Big có nghĩa là lớn . Đấy là nghĩa chung nhất mà những ai học Tiếng Anh đều biết rõ. Nhưng bạn có thể diễn đạt những ý khác nhau – những ý cụ thể hơn từ nghĩa chung nhất này:
Ông ta có những kế hoạch đầy tham vọng
He has big plans
Hoặc It is a big match
Đó là một trận đấu quan trọng
Hoặc
His speech contains very big words
Bài nói của anh ta toàn những lời đao to búa lớn

Tất nhiên, bạn có thể tìm những từ có nghĩa khác tương đương để dịch. Ví dụ như: Quan trọng là important, tham vọng là ambitious. Nhưng biết sử dụng những nghĩa chung của từ chuyển sang những nghĩa cụ thể khác sẽ giúp bạn khai thác được các tầng nghĩa tối đa của từ và không phải quá mất công trong việc lựa chọn từ.

III. Metonymy - Phương pháp hoán dụ
Phưong pháp hoán dụ là cách dùng một biểu tượng đặc trưng để chỉ đối tượng liên quan đến. Mình hỏi các bạn nhé: Các bạn đã hôn ai bao giờ chưa? Em bé nè, người yêu bạn nè hoặc ai đó bạn thấy dễ thương nữa.
Vậy khi hôn, bạn phải dùng đến bộ phận nào trên cơ thể. Môi đúng không? Như vậy, bạn đã hiểu ý mình muốn nói đến điều gì rồi chứ. Đó cũng chính là một đặc điểm đặc trưng của "Môi" để diễn tả hành động "Hôn". Vì thế thay vì nói: Những cặp tình nhân dang hôn nhau là “ Lovers are kissing “ , bạn có thể nói “ Lovers are lipping”. Một số ví dụ khác: The kettle is boiling – Nước đang sôi

They all had a loyalty to the Crown – Họ đều có một lòng kiên trung với Nhà vua

IV. Metaphor – Phương pháp ẩn dụ
Bạn hãy quan sát những ví dụ dưới đây và thử suy luận diễn giải phưong pháp ẩn dụ áp dụng trong dịch thuật là như thế nào. He is a mouse – Anh ta là một người nhút nhát
He is a lion in the battle – Anh ta là một dũng sĩ trong trận chiến
Jane’s a peach – Jane là một cô gái mới lớn

V. Euphemism- Phương pháp dùng uyển ngữ
Một trong những chức năng cơ bản của uyển ngữ là việc nói giảm nói tránh, để làm bớt đi tính thô tục của câu nói,và tăng thêm tính trang trọng của câu văn. Phương pháp này bạn thường rất hay bắt gặp khi đọc những văn bản khoa học, dự án, nghị quyết hay trong các cuộc hội nghị, hay các kì đại hội. Cách dịch và sử dụng uyển ngữ làm cho câu văn của bạn trang trọng hơn và “quý phái” hơn. Ví dụ:
Cha mẹ anh ta qua đời cách đây đã lâu
Nếu dịch câu văn này sang Tiếng Anh mà không dùng uyển ngữ, bạn có thể dịch như sau:
His parents died long time ago
Nhưng nếu dùng uyển ngữ sẽ là: His parents passed away long time ago
Tưong tự:
Ông ta bị điếc. Không dùng uyển ngữ : He is a litte deaf
Dùng uyển ngữ: He is a litte hard of hearing

VI. Synnecdoche – Phương pháp cải dung
Phưong pháp cải dung là cách dùng những cái riêng để chỉ nhũng cái chung. Phương pháp này sẽ giúp bạn đọc hiểu và dịch nghĩa một cách sâu sắc và toàn diện hơn. Ví dụ như “Bread” ( Bánh mì) dùng thay cho “Food”, Army ( Quân đội ) dùng thay cho “ Soldier”
That is how I earn my daily bread – Đó là cách tôi kiếm ăn hàng ngày
They used to be farm – hands – Họ đã từng là những tá điền.